Fiosrachadh Gàidhlig

Éisd ris an duilleig seo ’s cluinnear fuaimneachadh nam faclan Gàidhlig

Sloinnidhean Gàidhlig

Gu h-eachdraidheil, cha robh sloinnidhean Gàidhlig air an cleachdadh leis an aon tuigse 's a th’ aig luchd na Beurla, gu cumanta co dhiù, anns a’ Ghàidhlig choitcheann, ach nuair a bhruidhneadh air coigrich.

Bha ainm dùthchail aig a h-uile duine a bha ’fuireachd ann a’ sgìre far an robh a’ Ghàidhlig ’ga bruidhinn, a bheireadh cunntas air a’ cheaird a bh’ aige/aice no air rud sam bith sònraichte a thaobh cuirp no comais : m.e. Calum Mór, an sgeulaiche.

Uaireannan, chaidh daoine ‘ainmeachadh dhan àite ’s an robh iad a’ fuireachd mu dheireadh, no dhan àite ’s an d’ rugadh iad : m.e. Eòs Siùdaig

Nan d’ thàinig cuideigin á teaghlach a bha air a shuidheachadh ùine ann a’ sgìre, ‘s dòcha gun rachadh (a h-) ainmeachadh dha (h-) athair agus dha s(h)eanair : m.e. Seumas MacAonghais ’ic Iain ’ic Uilleim ’ic Mhurchaidh no Oighrig nighean Shandaidh Choinnich.

Nuair a phòsadh boireannach a bhuineadh dhan choimhearsnachd duine bho ’n taobh a-muigh, dh’ fhaodadh mac dhaibh a bhith air ’ainmeachadh ás a déidh : m.e. Dòmhnall Ciorstain.

‘S e an t-aobhar a bh’ aig sloinnidhean Gàidhlig fios a bhith aig a h-uile duine a chluinneadh an sloinneadh air co ás a bha am fear no an tè aig an robh e, no co dhà a bhuineadh e/i.

Thoir an aire gur e Dòmhnall Mac (a' Gh)ille Dhuibh a chuireas sinn air an ainm ‘Donald Black’ ’s a’ Ghàidhlig. Ma chanas duine Dòmhnall Dubh, a’ ciallachadh gur e duine air a bheil falt dubh a th’ann an Dòmhnall, faodaidh an t-ainm seo ar cur air seachran ma bhios dithisd—can Dòmhnall Camshroin agus Dòmhnall Mac a’ Ghobhainn---air a bheil falt dubh!

Gus am bi e nas fhasa cuideigin air a bheil an t-ainm Dòmhnall Dubh a dhearbh-aithneachadh, bidh a’ Ghàidhlig a’ déiligeadh le seo leis a bhith a’ dèanamh ceangail ri ‘athair agus/no ri a sheanair, m.e. Dòmhnall Iain Ghilleasbuig.

Chaidh na sloinnidhean a leanas a chruinneachadh ann an Albainn le Ìomhair Dwelly, sgoilear na Gàidhlig ainmeil air feadh an t-saoghail, bho bhunachas ri fhaighinn eadar 1880 agus 1811.

Gheobhar a’ mhór-chuid dhe na sloinnidhean seo—agus ‘s dòcha na sloinnidhean seo uile—ann an Albainn Nuaidh air an luchd-àiteachaidh a thàinig bho Ghàidhealtachd agus Eileanan Siar na h-Albann.

Chaidh notaichean a chur ri feadhainn dhe na sloinnidhean gus beagan de mhìneachadh a dhèanamh air co ás a thàinig iad.

Chan eil notaichean ann dhan fheadhainn nas fhollaisich , leithid Mac/NicMhìcheil.

Tha na h-ainmean gu h-ìosal, le glé bheag de dh’atharrachadh, dìreach mar a tha iad aig Dwelly ‘na fhaclair, Faclair Gàidhlig gu Beurla Le Dealbhan; agus mar a sgrìobh e-fhéin, tha iad “ ‘nan oidhirp gus cruinneachadh de shloinnidhean Gàidhlig a chur ann a’ liosta a-rèir na h-aibidil bho phaipearan-naidheachd, irisean, leabhraichean, is eile” aig an àm.

Éisd ri fuaimneachadh nan sloinnidhean

*dh'fhaodte cinneadh Frangach no dùthaich-ìosal a thàinig a-staigh troimh mhalairt agus ghìomhachas-coinnichidh na bu tràithe 's na meadhan aoisean.

Bidh Dwelly a’ cur a’ litreachaidh “Mac” gu feum; chìthear e cuideachd air a litreachadh mar seo : “Mc”. Tha an dà dhòigh a’ ciallachadh “son (of)”.

Anns a’ Ghàidhlig, feumar “mac” a thionndadh gu “nic” nuair a bhios ainm a bhuineas do bhoireannach ga ‘iarraidh, i.e. NicDhòmhnuill, mar le Catrìona NicDhòmhnuill.

Cuideachd, bidh sloinnidhean nach eil a’ tòiseachadh le “mac” a’ toirt fianais gu bheil iad boireannta le ‘h’ ás déidh a h-uile chiad chonnraig ach ‘l, n, r’. Mar seo, Mairead Pheatan.

Ainmean-àite Gàidhlig ann an Albainn Nuaidh

Anmoch ´s na 1700an, thug na Gàidheil an cànain is an dualchas leotha gu Albainn Nuaidh. Rinn iad dachaidhean is ´s e ainmean Gàidhlig a chuir iad air na coimhearsnachdan aca. Ann an 2006, chuir Roinn na Còmhdhala is Ùrachadh an Fhreumhachais poileasaidh air bhonn a´ leigeil le ceàrnaidhean far a´ robh a´ Ghàidhlig bho shean comharraidhean-rathaide dhà chànanach, Beurla is Gàidhlig a chur suas.

Faodaidh ainmean air comharraidhean-rathaide dà-chànanach dùbhlain leughaidh a thoirt do fheadhainn aig a bheil ach beagan fhios air a´ Ghàidhlig. Tha ionnsachadh na dòigh-labhairt móran nas fhasa ma ´s urrainn dhuibh neach-labhairt na Gàidhlig aig a bheil i gu nàdarra a chluinntinn.

A-nist, faodaidh sibh éisteachd ri fuaimnean nan ainmean-àite Gàidhlig uile ´s a´ bhileig seo a´ seo. Brùthaibh air an ainm-àite gus an dòigh-labhairt a th' air a chluinntinn. Tha a´ chairt-iùil air a toirt a-staigh a shealltainn nan roinntean far a bheil na h-àiteachan seo ri fhaighinn.

PICTOU COUNTY - SIORRAMACHD PHIOGTO

ANTIGONISH COUNTY - SIORRAMACHD ANTAIGINIS

GUYSBOROUGH COUNTY - SIORRAMACHD A´ MHAINISDEIR

INVERNESS COUNTY - SIORRAMACHD INBHIR NIS

VICTORIA COUNTY - SIORRAMACHD BHIOCTORIA

CAPE BRETON REGIONAL MUNICIPALITY - ROINN BHEAG IONADAIL CHEAP BREATAINN

RICHMOND COUNTY - SIORRAMACHD RICHMOND

Seanfhacail

Tha àite sònraichte aig seanfhacail ann an cànainean an t-saoghail. Tha seo fìor cuideachd ann an Gàidhlig na h-Albann Nuaidhe. Chìthear 's a' roinn seo seanfhacail-- le mac-samhlaidhean ’s a’ Bheurla—a tha ‘nan riochdairean dhen stòras a th’ aig a’ Ghàidhlig. Tha na seanfhacail a gheobhar a’ seo ri ’m faighinn ann a’ Mìosachan Féis an Eilein 2007 ’s tha iad stéidhichte air Cruinneachadh Sheanfhacal Gàidhlig is abairtean cumanta ann a’ Cruinneachadh Mhic an Tòisich, Dun Éideann 1882, air an deasachadh le Alasdair MacGhilleMhìcheil. Chaidh co-dhearbhadh air mìosachan 2007 a dhèanamh le Goiridh Dòmhnallach is Seumas MacBhatair. Faodar éisdeachd ris gach seanfhacal air na faidhlichean-fhuaime.

Éisd ri mar a théid gach seanfhacal fhuaimneachadh.